Temellük, bir taşınmaz malın mülkiyetinin hukuki yollarla bir kişi, kurum veya kamu idaresi adına geçirilmesini ifade eden bir kavramdır. Gayrimenkul ve hukuk terminolojisinde temellük, bir mülkün yalnızca fiilen değil, hukuken de sahiplenilmesini anlatır. Yani temellük, mülkiyet hakkının doğduğu ve yeni malikin tapu sicilinde resmen tanındığı aşamayı ifade eder.
Gayrimenkul uygulamalarında temellük kavramı en sık kamulaştırma işlemleriyle birlikte kullanılır. Kamu yararının söz konusu olduğu durumlarda, devlet veya kamu tüzel kişileri özel mülkiyete konu bir taşınmazı bedelini ödeyerek mal sahibinden alır. Bu işlem tamamlandığında taşınmaz, ilgili kamu kurumu adına temellük edilmiş olur. Örneğin yol, hastane, okul, park, baraj veya altyapı projeleri için gerekli olan arsalar kamulaştırılır ve temellük işlemiyle kamu mülkiyetine geçer. Bu aşamada tapu kaydı güncellenir ve eski malik ile taşınmaz arasındaki mülkiyet bağı sona erer.
Ancak temellük yalnızca kamulaştırma yoluyla gerçekleşmez. Satış, bağış, trampa, miras, mahkeme kararı veya cebri icra gibi hukuki işlemler sonucunda da bir taşınmaz temellük edilebilir. Bu tür durumlarda temellük, mülkiyetin hukuken kazanıldığı anı ifade eder. Örneğin bir kişi bir arsayı satın aldığında, tapuda adına tescil işlemi yapıldığı anda temellük gerçekleşmiş sayılır. Benzer şekilde, miras yoluyla edinilen bir taşınmazda da mirasçının payı oranında temellük söz konusudur.
Temellük kavramı, mülkiyet hakkının korunması ve ispatı açısından büyük önem taşır. Tapu siciline yapılan tescil işlemiyle temellük resmiyet kazanır ve malik, taşınmaz üzerinde kullanma, yararlanma ve tasarruf etme hakkına sahip olur. Bu nedenle temellük, gayrimenkul alım-satım işlemlerinin, kamu projelerinin ve tapu kayıtlarının temel hukuki dayanaklarından biridir.
Özetle, temellük bir taşınmazın mülkiyetinin hukuka uygun biçimde kazanılmasını ifade eden temel bir gayrimenkul kavramıdır. Kamulaştırma, satış, miras veya mahkeme kararı gibi yollarla gerçekleşebilir ve tapu siciline tescil edildiği anda mülkiyet hakkı doğar. Bu yönüyle temellük, bir mülkün yasal sahibinin kim olduğunu belirleyen en kritik aşamadır.
