İstimlak, bir taşınmazın (arsa, arazi, bina gibi) kamu yararı gerekçesiyle, devlet veya yetkili kamu kurumları tarafından bedeli ödenerek özel mülkiyetten alınması işlemidir. Güncel ve doğru kullanımıyla istimlak, hukuki adıyla kamulaştırma anlamına gelir.
İstimlak, özellikle yol, köprü, baraj, okul, hastane, park, enerji hatları ve benzeri kamu hizmetlerinin hayata geçirilebilmesi için uygulanır. Bu süreçte taşınmazın sahibi mülkiyet hakkını kaybeder; ancak karşılığında taşınmazın gerçek değeri kendisine ödenir. Bu nedenle istimlak, mülkiyet hakkının tamamen ortadan kaldırılması değil, bedelli ve hukuka dayalı bir devir işlemidir.
Uygulamada istimlak süreci belirli aşamalardan oluşur. Öncelikle ilgili kamu kurumu, yapılacak projenin kamu yararına olduğunu resmi olarak tespit eder. Ardından taşınmazın değeri, bilirkişi raporlarıyla belirlenir ve malik ile uzlaşma yoluna gidilir. Uzlaşma sağlanırsa bedel ödenir ve tapu devri gerçekleştirilir. Anlaşma sağlanamazsa konu kamulaştırma davası yoluyla mahkemeye taşınır. Mahkeme, taşınmazın bedelini belirler ve bu bedelin ödenmesiyle birlikte mülkiyet kamuya geçer.
İstimlak edilen taşınmazların tapu işlemleri ve kayıtları Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü tarafından yürütülür. Malikler, taşınmazlarının kamulaştırma durumunu ve tapu bilgilerini e-Devlet üzerinden de takip edebilir. Ayrıca, istimlak bedeline itiraz etme ve dava açma hakkı taşınmaz sahibinin anayasal hakları arasındadır.
Özetle, istimlak (kamulaştırma); kamu yararı amacıyla, özel mülkiyete konu bir taşınmazın bedeli ödenerek devlet veya kamu kurumları tarafından alınmasıdır. Gayrimenkul sahipleri için önemli bir hukuki süreçtir ve hem mülkiyet hakkını hem de kamu ihtiyaçlarını dengeleyen yasal bir uygulamadır.